left
 
 
   
right
Ana Sayfa
Pazar, 19 Kasm 2017
 
 
Ana Sayfa
Yazarlarmz
Haberler
TV Programları
ner Grcan Ktphanesi
Kadın Meclisi
Bize Ulan
Krtler Rzgarn Savurduklar ! Yazdr E-posta
Yazar Candemir Sipahi   
Sal, 05 Nisan 2005

1514 yl, austos aynn son haftasna girilmiti. O gün kularn ve austos böceklerinin ötmedii bir gündü. Osmanl ordusunun sa kanadna Safevi süvarileri saldryordu, balarnda ah smail’in sa kolu Mehmet Han Ustaclu vard. “Çabuk takviye!” diye bard Sultan Selim.“Merak buyurmaynz sultanm” dedi sadrazam Hersekzade Ahmet Paa ve devam etti ; “Emir eref kulunuzun Kürt birlikleri ihtiyatta bekliyorlar”. Gerçektende Anadolu beylerbeyi Sinan Paa komutasndaki Anadolu ve Karaman birlikleriyle beraber savaan Kürt’lerin de yardmyla sa kanattaki Safevi saldrs durduruldu ve youn top atei Mehmet Han Ustaclu’nun iini bitirdi. Artk bütün güç soldan saldran ah smail’in üzerine gönderilecek ve ah Tebriz’e kadar arkasna bakmadan kaçmak zorunda kalacakt. Artk Osmanllar’a Badat yolu gözükmü, emir eref’de kendisini zindana attran ah smail’den öcünü almt.

Aslnda Kürtler o tarihlerde öncelikle ran ahna daha yakndlar.1508 ylnda eref Han aha balln sunmak için sarayna gitmi ancak ah onu ve maiyetini zindana attrmt.Bu durumda Sultan Selim’e bir ans douyordu zira D.Anadolu’nun Türkmen nüfusunun çou ii ve alevi idiler ve de ah smail’e sempati duyuyorlard. Bu nedenle Türkmen’lere ne kadar az güvenilirse yukardaki sebepten Kürt’lere o kadar çok güvenilirdi. Osmanllar’n rkçl tamamen reddeden devlet siyaseti , bu ittifakn domasn kolaylatryordu. Sonunda beklenen oldu ve yaklak 25 kürt aireti 1514’te imzalanan bir antlama ile Özerk bir Osmanl eyaleti oldular.

Bugün K.Irak ,K.Suriye ,K.Bat ran ve G.D. Anadolu youn Kürt nüfusunun yaad yerlerdir. Ayrca Azerbaycan Ermenistan,Türkmenistan,Gürcistan’da yaayan Kürt aznlklar ve Kürt köyleri mevcuttur. Tüm bu younlua ramen 10,yy’daki Arap istilasna kadar Kürt’lerle ilgili çok net bilgiye ulamak kolay deildir.Ancak dikkatli aratrmaclar baz Sümer yaztlarnda var olan airet adlarndan “Kar-Da-Ka” veya Asur tarihindeki (.Ö.1000 ) “Kur_ti_e” isimlerinden,Helenistik çada “Korduene” ve Roma belgelerindeki “Gordoya” gibi bölge isimlerinin Kürt’lerle balantsn kurabilirler. Yine Yunan tarihinin skender’den baka douya sefer yapan tek komutan olan Ksenephon’un Irak’ta “Kurduklar” denilen vahi bir kabilenin saldrsna uradn bilmekteyiz.Vladimir Minorski Kürtlerin ran asll olduunu , Urmiye gölü ve çevresinin Kürtlerin anayurdu olduunu ve buradan etrafa yayldklarn söylemektedir.Dier bilim adam N.J. Marr ise Gürcü kökenli olduklarn iddia eder. Arap yazlarnda da “Kurd” çoul anlamda “Ekrad” isminin Mezopotamya’nn Kuzey ve dousunda yaayan göçebe airetlere verildiini görüyoruz.Ayn belgeler 10.yy’da bu halkn Arap’larla çatma halinde olduunu yazar.

Kürtçe’nin tarifi Britannica ansiklopedisinde öyledir: “K.Irak,Suriye,B.ran,G.D.Anadolu’da yaklak 15 milyon kii tarafndan konuulan ran dili”. Kürtçe Büyük ran dil ailesinin V.Minorski’ye göre K.B. öbeine baldr.Ana Lehçe olarak dil bilimciler Kürtçe’yi ikiye ayrrlar;

1-Kurmançi lehçesi(Kuzey lehçesi) : K.Irak,GD.Anadolu,Suriye’de yaygndr

2-Sorani lehçesi : ran ve D.Irak’ta yaygn konuulur.

Ayrca ; ran az denilen Zazaca , Irakl Kakaylarn konutuu Gorani ve Erivan,Türkmenistan,Azerbaycan Kürtçeleride farkl özellikler tar. Irak’ta Mukri,Badinani vb. dier farkl azlarada rastlamak mümkündür. Ancak asl farkllk kullanlan alfabe çeitliliidir.Kürtlerin bir ksm (özellikle Türkiye’de yaayanlar) fonetik Latin alfabesini kullanrlar.Eski Sovyetler birlii arazisine dalm olanlar Kril alfabesini , Irak ve ran Kürtleri ise dilleri için hiçte uygun olmamasna ramen Arap alfabesini kullanmaktadrlar.

Tatiana Aristova’ya göre; Kürt’lerin toplam nüfusu konusunda belirli bir rakam söylemek zordur,çünkü birçok batl ve Sovyet kaynaklar arasnda büyük bir rakam kargaas vardr.Gerçektende özellikle 19.yy sonu itibaryla ve yakn zamana kadar hatta belki imdi bile Kürt’lerin hareketli, yer deitiren yaps yüzünden bu zorluklar ortaya çkmaktadr. M.Vagner unu söyler; “Kürdistan istatistiine ilikin çok kt bilgileri göz önünde tutarsak ,ayrca çok saydaki göçer airetlerin muazzam topraklar üzerindeki danklnda hesaba katarsak,Kürt’lerin nüfusunu sayyla ifade etmek çok zordur” . Osmanl mparatorluunda ilk nüfus saym 1831 ylnda yapld.Bu nüfus saymna göre ülkedeki halklarn etnik kimlii ,Arap ve Kürt nüfusun milliyetlerini açkça belirtmeden “Müslümanlar”olarak kaydedilmiti. Bugün kabaca eldeki verileri göz önüne aldmzda Kürtlerin sadece Ortadoudaki nüfusunun 20 milyondan az olmayacan görmekteyiz (Bu sayy,insanlarn etnik köküne bakarak dahada arttrmak mümkün olabilirdi, ancak sosyal antropoloji, fiziki antropolojiden farkl olarak, sosyal kimlii, kiinin kendisini ne olarak gördüüyle ilintilendirir. Yazmzn devamndada baz örneklerde göreceiniz gibi ,kendini Türk olarak tanmlayan Kürtler veya Kürt olarak tanmlayan Türkler vardr.Bu sebeple bu saylar kendisine açkça Kürt diyen ve Kürt etnik yaam tarzn ksmende olsa yaayan insanlarn nüfus toplamlardr).

Günümüzün çeitli Kürt literatürlerinde , Kürt halknn zor ve karmak tarihsel yazgsna karn kendi ulusal özbilincini inat ve dirençle koruyan bir halk olduu vurgulanmaktadr. T.Aristova , “Kürtlerin Maddi Kültürü” adl eserinde öyle der ; “Ekim devrimi öncesi Rus yaznnda Kürtler ile komu olan halklarn ve birçok yazarn ,Kürtleri ,Kurtinler,Kurtintsler,Kurdinler gibi adlarla yazdklar sk sk görülmütür.” Ve ardndan (buraya dikkat) ekler , “Kürtler bir Orta Akdeniz halk olmalarna karn,kalabalk halklarn karmak göçlerine ve yer deitirmelerine sahne olan muazzam bir corafyada yaadklarndan KÜRT IRKININ BELL BR ANTROPOLOJK TP YOKTUR.” Bu tanmlama bir önceki yazmzda , Türk’lerle ilgili tespitlere çok benzemektedir.Avusturyal bilim adam Lorenz Rigler’in tespitide , Kürtlerin uzun zamanlar boyunca özellikle Türk’lerle ve sonra Ermeni’lerle, Gürcü’lerle melezletikleri yönündedir.Bu durum antropolojik aratrmalarda yanl saptamalarada yol açmtr. tolts’un ölçüm ve gözlemlerine göre,dou Kürt’leri daha renkli ve brakisefaldir, bat Kürt’leri ise, tersine daha açk, bazan mavi gözlü ve dolikosefaldir. te bu ortaya çkan artlar bizi Kürt aratrmasnda (antropologlarn skça yapt gibi) ana seçicilii DL kavramna vermeye götürmütür. Kürtlerin özbilincinde iki unsur açk seçik öne çkmaktadr ; Dinsel ve etnik yanlar. T.Aristova’ya göre , din kürtlerin varlk ve bilincine öyle güçlü etki yapmtrki, etnisite bilinçlerinde çou kez etnik mensubiyetin yerini dinsel mensubiyet almtr.Zaten Osmanl imp.’da da ulusal kimlik hep dinsel kimlie dönütürülmütür.Bu sebeplerden Kürt kendini önce müslüman sonra Kürt olarak alglyordu.Kürtlerin çou sünni müslümandr,mezhep olarakta hanefi ve afidir. Kirmanah,Xanekin,Tuzhormatu, Mendal ve Süleymaniye(Irak) bölgelerinin Kürtleri ii müslümandr.T.Aristova ve A.H.Layard , Kürtlerde islam öncesi kendine özgü öretileri ve tapnma ekilleriyle farkl sekter gruplarn varlklarn bugün bile sürdürdüünü belirterek,bunlarn öncelikle iki gizli zümre , Yezidiler ve Ali-Allahiler olduunu söyler.Ne varki ayn aratrmalara göre,Yezidilerin çou ,büyük bir katlkla kendileri ile müslüman Kürtler arasnda kartlk kurar ve kendilerine “Kürt” dendiinde alnrlar. Yezidileri aalayan dier müslüman gruplar onlar eytana tapanlar diyede adlandrrlar. Dier öne çkan grupsa Ehli-Hak(ali-allahi yada ali-ilahi)’dr. Gerçein takipçileri anlam maksadyla bu ismi aldklar söylenir.Zazaca konuan bu halk genelde ran-kirmanah, Kerend’de yaar.Ali Allahilerin bir bölümü tarihteki Osmanl ittifaknn bir sonucu olarak buradan koparak Dersim sancana yerlemilerdir.Bu mezhebe dahil olan 5 airet ; Bersimi,Balabani,Çarakl,eyh Hasanl,Qurelidir.ran’da da ayn mezhepten Goran,Celalevend,Kelhani airetlerini biliyoruz.

Çada baz Kürt yaynlarnda, baz yazarlarn Osmanl imp. politikasn suçlayc ifadelerine ve bu siyasetin dümanca olduu fikrini ortaya attklarna rastlyoruz.Ancak Osmanllarn oluturmaya çalt ulus yaps , etnisitenin özbilincinden kopup asimile olmadan, fakat dier etnik gruplarla kaynaarak bir Osmanl halk oluturmakt.Bu sebeple yalnzcaKürtler deil Ermeniler,Türkmenler,Tatarlar,Çerkezler,Gürcüler,Abazalar,Arnavutlar ve Bonaklar,Srplar,Araplar,Rumlar, Bulgarlar yerleri deitirilerek dier halklarla birliktelik kurmalar salanmtr.Zorlamaya gelince, 14. ve 16. yy’dan bahsettiimizi ,o periyodun zalim krallar, acmasz savalar ve yama imparatorluklar dönemi olduunu, ayakta kalmann, tavizsiz bir duru ortaya koymaya bal olduunu unutmamak gerekir.Sonuçta emperyalist bir hareket olduu doru olabilir fakat o yllarn, zaten emperyalar ça olduunu kaçrmamak gerekir. Ayn yllarda batda, kraliçenin verdii yetkiyle donatlm,silahlanm korsanlar,Atlas Okyanusundaki spanyol gemilerini yamalayarak, Kral Ferdinand’n spanyol altnlaryla ngiltere hazinesini doldurmaya balamlard.Yama ve hrszlkla yeni bir süper güç ortaya çkyordu; Britanya mparatorluu ! Dier pekçok imparatorluk gibi, kaba kuvvet, gasp,yama ve kanla kurulan bu imparatorluk bir kaç yüzyl içinde gözünü douya ve tabiiki Kürtlerin,Türklerin ve Araplarn yaad zengin hammadde kayna topraklara çevirecekti.

Sonuçta T.Aristova, özellikle D.Anadolu’daki ehirlerin,çok ulusluluk yönünden,nüfusun etnik yapsnn en büyük çeitlilii gösterdii yerler olduunu söylemektedir.Örnein Diyarbakr,ünlü bir kent ve dinsel ve sivil kurumlaryla birlikte büyük bir idari kültür ve ticaret merkeziydi. 19. yy ve 20.yy balarnda kent nüfusu,Kürt,Türk,Ermeni ve Yahudilerden oluuyordu.ayrca Yezidiler ve emsi Kürt’lerde vard. Ayn dönemlerde Irak Kürdistan’nda bilinen balca ehirler,Musul Rewandz,Amediye,Kerkük,Erbil,Süleymaniye vd. dir. Bu kentlerin nüfusunun çou Kürt’tü, ngiliz yazar Edmonds bunlardan sadece Kerkük’te hakim nüfusun Türk olduunu yazar.En eski ehirlerden biri Süleymaniye’dir.Burada 100 yl akn süredir halkn etnik yapsna hakim olan unsur Kürt’lerdi. Baz mahalleler Ermeni ve Yahudilere aitti. Edmonds 20.yy’n 2. yarsndaki Kerkük’ten söz ederken, hakim nüfusu Türkoman’larn oluturduunu yazmaktadr ( Edmonds Türk’lerden böyle bahsederdi). A.M. Menteavili,1. dünya savandan önceki dönemde Kerkük nüfusunun 30.000 olduunu ve mahallelerin çounun Türkler tarafndan iskan edildiini yazar. Buna karlk kentin etkili aristokrat ailelerinden bir ksm Kürt’tü ancak kendilerine Türk diyorlard.

10. yy’a kadar çok ayrntl belgelere rastlayamadmz,daha öncede ifade etmitik. Fakat bu tarihten itibaren elimizde hiçte azmsanmayacak,”Mesudi”,“stahri” gibi yazarlarn yazd Kürt kabile ve merkezleri hakknda bilgi veren belgeler bulunmakta olup, Arap yazarlarda Zevzan,Hilat,Azerbaycan,Fars gibi bölgelerden bahsederken yaz içinde Kürtlerden skça bahsetmektedirler.Bitlis Emiri erafeddin’in torunu olan “eref Han” n yazd “erefname”de bize Kürt tarihi hakknda önemli ipuçlar verir. 7 ve 11. yüzyllarda Kürtlerin kartklar olaylarla adlarn iyice duyurduklarn , bu tarihlerden itibaren Mervaniler ve Hasanveyhliler gibi Kürt hanedanlarnn ortaya çktklarn görürüz.Bu airetler birer Derebeyi statüsü ve sistemi içinde yaamaktaydlar. 10.yy’dan sonra çeitli Türk kavimlerinin dizginlenemeyen yaylmas Kürt bölgelerinede ular.Türkler hemen hemen bütün Kürt hanedanlklarn ortadan kaldrrlar,yerlerine Türk hanedanlar geçirirler. Tam Türk’lerle asgari mütereklerde uzlap yeniden baz yönetim birimlerini elde etmeye baladklarnda bu kezde ortal kasp kavuran Mool istilas na uradlar.Moollar Kürtleri iyice ezdiler. Siyasi etkinliklerini tamamen yok ettiler. Bulunduklar eyaletler Mool emirlerce yönetildi. Mool istilasndan sonra bu bölgeler Karakoyunlu ve Akkoyunlu Türkmen sülalelerinin etkisine girdi. Bu hanedanlar Kürtleri dinsel ve siyasi kavgalara sürüklediler.Buda geni çapta nüfus hareketlerine sebep oldu.

Gerek Akkoyunlu ve karakoyunlu,gerekse Selçuklu hegemonyasnda yaayan Kürtler, zaman zaman kendilerine yetki ve ayrcalklar tannm dahi olsa hallerinden çokda honut deillerdi. Kaderin bir cilvesi olarak Selçuklu iktidarnda yaayan Türkmenler’de rahatszd. Hal böyle olunca tarih, bölgede etkili olan bu devletlerin çöküüne, Mool istilas ve ardndan yeni bir devletin douuna sahne olacakt. Osmanllar ilk bata (1.Bayezid’e kadar), Anadolu’da yaayan bütün müslüman halklarla saygl ve dostane bir iliki içindeydiler.Buna Kürt’lerde dahildi.Onlar için bu halklarn saygsn kaybetmek kabul edilemeyecek bireydi zira gözünü batya çevirmi olan bu gazi devlet’in dousu yani arkas müslüman airetler diyar idi. Osmanllar srtlarn emniyete almak istiyorlard.Bu noktaya önem vermeyen Yldrm Bayezid, bedelini çok ar ödedi.Timur istilas Anadolu’yu kasp kavurmu,Kürtler’de bundan nasibini almt.Fetret devri bitiminde Osmanl siyaseti özellikle Fatih S. Mehmet’le birlikte hayli deiti. Ksaca islam belirleyici olmaya devam ediyordu ancak Türklük bir ölçüde ikinci plana atlmt.lerleyen yllarda Osmanllar dier Türk asll devletlerle hiçte iyi geçinmeyecekler, kendi içindeki Türkmen nüfusunun (çou ii kökenli olduundan) kaynamalarna ve dier “Safevi ve Memluk” gibi devletlere olan yaknlamalarna sert ve kanl ekilde müdahale edeceklerdi.16.yy’n balar sünni Kürtler’le Osmanl iktidarnn yaknlamalarnn balangc idi. 1502 erur sava sonras Safevi ah ah smail, Badat’tan Mara’a kadar olan bölgeyi ele geçirdi. Kendisi ii olduundan sünni Kürt’lere kar çok sert davranr. Osmanllar Safevilerle savanca,Kürtlerin derebeylikleri iade edilir. Çaldran savandan sonra 25 kadar Kürt beyi Osmanl egemenliine girer.Osmanllar’da bu jeste karlk, Kürt beylerine özerklik tandlar. 1689 Kasr- irin antlamasyla, Osmanl-ran snr dahada kesinleti. ranllar Zagros dalarnn arkasna çekildi.Kürt’lerde Kafkasya’ya kadar Osmanl vatandalna geçtiler.Kürtlerdeki beylik sisteminin 19.yy sonlarna doru , Hakkari,Bitlis,Süleymaniye ve ran’da ortadan kalkt belirtilir.Ancak bu siyasi anlamda merkezi otoriteye kar resmi olarak ve “bey”sfatyla temsil edilme anlamndadr. Buda doaldr çünkü çadalamaya çalan Osmanl yönetimi bölge sorumluluunda ,“valilik” sistemini oturtmaya özen gösterir . Buna ramen Kürt bölgelerine atanan çok sayda Kürt vali bulunmaktayd.Bunun dnda Kürt’lerin airet ve derebeylik yaay tarz sürmeye devam etmitir.Krm sava srasnda Ruslar Kürt alaylar kurdular.1877-78 Osmanl-Rus savandan sonra arka arkaya baz Kürt ayaklanmalar olur.Hakkari,Bahtiran ,Bohtan,eyh Ubeydullah ayaklanmalar ekonomik olmaktan çok gelenek ve dinsel içerikli ayaklanmalardr.1.dünya sava öncesi baz Kürtlerin yöredeki Nasturi ve Ermenilere kar iddet hareketlerinde bulunduklarn görürüz.Bakent stanbul’da yaayan baz Kürtlerin ayrlkç düünceleri 20.yy’da balar.uray Devlet reisi olan Seyyit Abdulkadir 1908’de stanbul’da “Kürt Teavün ve Terakki” Cemiyeti’ni,1919’dada D.Anadolu’da bir Kürt devleti kurmak amacyla, “Kürdistan Teali” Cemiyeti’ni kurdu. Tüm bu çabalar tarihe adn yazdrm olsalarda,Kürt halk tarafndan geni çapta desteklenmedi . Pehlevi hanedanlnn balarnda Rza ah, ran’daki airet reislerinin nüfuzunu iyice krd.Amac merkezi yönetimi güçlendirmekti.Bu arada bazen ngilizlerin bazanda Almanlarn bölgedeki gizli servis çalmalar,Kürt airetlerini kkrtmaya balad.1922’de çok sayda airet reisi sürgün edildi.Yerel baz ayaklanmalar olduysada bastrld.Airetler belli yörelere zorla yerletirildi.Ancak iktisadi ve toplumsal yap deimediinden beylerin ve aalarn etkisi aynen kald.1920 Sevr antlamasnda Kürt’lere özerk bir cumhuriyet kurma hakk verildiysede hiç onanmad ve iin ilginci Anadolu’da yeterli Kürt halk desteini bulamad.Anadolu Kürtleri Ankara hükümetine ballklarn bildirerek ilk TBMM’de demokratik olarak temsil edildiler.Ankara’nn kurduu düzenli orduya asker verdiler ve yerel direnilerde Fransz’lara ve Ermeni’lere kar baarl oldular. Bu ksm çok ilginçtir, zira 1.Dünya savanda, ngilizler Kürt’lere, kendilerine destek vermeleri için vaatlerde bulundular. Ancak sava sona erdiinde Kral Faysal’n ahsnda iyi bir ortak ve müttefik bulmu olan ngilizler verdikleri tüm vaatleri bir kenara braktlar.Bu etkili olmumudur bilinmez ama Kürtler ulusal kurtulu savana destek verdiler. Tabii bir dier belirleyici unsur müslüman topraklarnn hristiyanlarca igal edilmi olmasyd. Franszlarn yerli Ermenilere Fransz üniformas giydirmeleride yaptklar en büyük hatalardan biriydi.Ermeni çetelerinin bölgede Kürtleri de ayrmadan yapm olduklar iddet hareketlerinin Kürtlerin taraf belirlemesinde etkisi olduu düünülebilir.Tabii son olarakta yeni kurulmakta olan bir, büyük millet meclisi fikri ve büyük olaslkla yeni bir iktidar ve yeni bir devlet ideali, heyecan ve ümit uyandrm olmaldr. Ankara’nn propagandasn baaryla yapt özgürlük,eitlik,kardelik kavramlar ve gerek Osmanl gerekse, ngiliz emperyasnda kapsayan anti emperyalist fikirler,halkn cephe alaca hedefi belirlemesini salam gözükmektedir. Irak Kürtleri ise kendilerine kazk atan ngiliz’lere ve Faysal’a kar ayaklandlar.ngiliz hava kuvvetleri ve Faysal’n “Yeni Irak Ordusu” birlikte ayaklanmay bastrd.Ayaklanmann lideri eyh Mahmut Barzinji 1930’da teslim oldu.Molla Mustafa Barzani ve gerillalar ise sava 1945 eylülüne kadar sürdürdü.Daha sonra airetiyle beraber ran’a snd.Mahabaddaki Kürdistan Özerk cumhuriyeti’nin hizmetine girdi. Mahabad Kürdistan devleti 1941 ylnda Sovyet ve ngiliz birliklerinin ran’a girmesi sonucu oluan siyasi ortamda kurulmutu.Bu tarihte Kürtler merkezi yönetimin basksndan kurtulunca özerklik çalmalarna baladlar.Mahabad, Sovyet yönetiminde kalmt.Burada Kürdistan Dirili komitesini kurdular.Ekim 1944’te eylemlerini açkça sürdürmeye devam edince,komite yöneticileri SSCB’ye çarldlar ve askeri ve parasal yardm sözü aldlar.Komite önderi Kad Muhammet 22 ocak 1946’da Kürdistan Özerk Cumhuriyeti’nin kurulduunu açklad.Fakat siyasi ortam böyle bir devlet için uygun deildi.Sovyetler Mahabad’dan çekilince ran ordusu içeri girdi ve Kad Muhammet ile dierlerini tutukladlar. Barzani ise Sovyet Azerbaycan’na iltica etti. Irak’a 1958’de dönebildi.O srada Irak’ta General Abdülkerim Kasm liderliindeki cunta baa geçmiti.çeriinde hem Araplarn hemde Kürtlerin haklarn güvenceye alan bir anayasa çkarmlard.Barzani ksa süreli bir özerklik ald.Ancak Baas yönetimi ksa süre sonra tüm demokratik kurumlara yapt gibi Kürdistan Demokrat Partisinide suçlad. Barzani 1961’de Kasm’a bir nota verdi.Ara rejimin sona erdirilmesini ve özerkliklerinin tannmasn istedi.Kasm buna karlk Barzan yöresine saldrd.Çatmalar Kasm’n ölümünden sonrada 1970 ylna dek sürdü.Mart 1970’de bir antlamayla Irak hükümeti Kürt varln kabul ederek Kürtlere özerklik verdi. Fakat 1975’te hükümet özerklii snrlamaya çalnca çatmalar yeniden balad. Mart 1975’de ran ve Irak isyanclarn desteklenmemesi hakknda antlama imzaladlar.Bu sayede tekrar geçici bir bar saland. 1976’da özerkliin tannmamas ve K.Irak kürtlerinin Güney Irak’a zorla yerletirilmeye çallmas üzerine Celal Talabani ve gerillalar saldrya geçti.Temmuz 1979’da ran’da da ayaklanma balad.Kürtler özerklikleri tannncaya dek savaacaklarn açkladlar.

Cumhuriyet Türkiyesi’nde ise , Lozan görümeleri esnasnda smet nönü yeni Türkiye’nin Kürtler hakkndaki görüünü öyle dile getirir; “Kürtler Türklerden hiçbir ekilde farkl deildir ve ayr diller konumakla beraber ,rk,inan ve adetler bakmndan tek bir bütün tekil etmektedirler”. te Türkiye cumhuriyeti’nde vatandalarn eitlii temeline dayandrlan , T.C.’nin ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütün olduu ilkesi yönünde, dou ve g.dou Anadolu’da çkan dinci-Kürtçü nitelikteki ayrlkç isyanlar (eyh Said 1925, Ar 1930, Dersim 1937) sert bir ekilde bastrld.Bu tarihte ve sonrasnda Anadolu Kürtleri’nin 30-40 yl daha tam bir kimlik bilinci oluturmadklarn,islami kimliin etkisi dnda kat bir etnik kimlik düüncesinde olmadklarn görüyoruz . Menteavili’den baka Akopov 1967 ile 70’li yllarda kaleme ald baz yazlarnda Türkiye Kürtleri’nin toplumsal yaamda K.Irak ve randakilerden daha sosyal olduklarn, kent yaamna ayak uydurabildiklerini ve airet geleneinin bozulmasna yol açsada kente göç etmeyi tercih ettiklerini, birer gözlem olarak yazmlardr. Bu, “daha sosyal olma” durumu airet ayaklanmalarn negatif etkileyen bir faktör olarak karmza çkm olabilir.Bu balamda TC’nin ilk kurulu yllarnda patlak veren “eyh Sait” ayaklanmas çarpc bir örnektir.

eyh Said, babas nakibendi eyhi eyh Mahmud’un ölümünden sonra eyh olmutu.Palu’dan ayrlarak Erzurum’un Hns ilçesine yerleti. Müritlerinin dinsel duygularn sömürerek büyük bir mal varl elde ettii gibi,Suriye’ye koyun satarak kendine önemli gelirler salad.Koyun sat için sk sk Halep’e gidip gelirken bölgedeki airetler arasnda saygnlk ve ününü arttrd. Zaza airetinin önderi durumuna geldi. te bu esnada olu Ali Rza’y birkaçkez stanbul’a göndererek, oradaki Kürtler’le ( Seyit Abdülkadir ve arkadalar gibi),ve bu akm destekleyen ngilizler’le iliki kurdu. ngilizler’e çalan Seyit Abdülkadir gibi kiilerin yardm ve ngilizlerin bizzat maddi yardmlar ile ayaklanmay balatt. Ayaklanma, Elaz’n Eil buca Piran köyünde gizlenmekte olan kaçak mahkumlar aramak üzere gelen bir jandarma birliine ate açlmasyla balad(1ubat1925). Genç ilinin merkezi Drahni ayaklanmaclarn eline geçti. eyh Abdullah komutasndaki ayaklanmaclar, Varto’yu ele geçirirken, eyh Sait 5000 kiilik bir kuvvetle Diyarbakr’ 4 yerden kuatt (7mart1925).

eyh Sait bölgede “Din elden gidiyor,hiçbir halife snrd edilemez,yolumuz din yoludur,hükümet dinsizdir,okullarda dinsizlik kol geziyor,kadnlar çplaktr,eriattan ayrlmayn” eklinde bildiriler datmaya balad.Bu belgeler isyann kimlii ve ideolojisi hakknda bilgi sahibi olmamza yeter, ancak kaynan ve beslenme orjinini isyann bitiminde açlan kovuturma sonuçlar ve son yllarda 50 yl doldurduu için açklanmasnda mahsur görülmeyen ABD ve ngiliz gizli servis raporlar ndan öreniyoruz. Tüm bu propagandaya ramen Diyarbakr’da halkn desteini TC ordusu almt. Hükümet birlikleri iddetli çarpmalardan sonra isyanclar püskürtüp takibe balad.eyh Sait ve dierleri Varto yaknlarnda ki Carpuh köprüsünde yakaland ve ayaklanma bastrlm oldu (15 Nisan 1925)

Ayaklanmay destekleyen eski uray devlet reisi, Kürdistan Teali Cemiyeti kurucusu Seyit Abdülkadir ve 12 arkada stanbul’da tutuklanarak Diyarbakr’a getirildiler.Yarglanarak o ve 5 arkada ölüme mahkum edildiler(27 mays 1925). Yaplan kovuturma sonuçlar, isyanclarn, giydikleri yabanc üniformalardan, ceplerindeki yabanc paralardan, dattklar bildirilerin darda baslm olmasndan, ellerindeki silah ve cephanenin Türk ordusuna ait olmayndan ngiltere tarafndan kkrtlp desteklendiini ortaya çkard. ark stiklal Mahkemesi Diyarbakr’da durumalar sonunda eyh Sait ve 47 ayaklanmacy ölüme mahkum etti.Hüküm Diyarbakr’n Siverek kapsnda infaz edildi (29 Haziran 1925). Görüldüü gibi cumhuriyet tarihindeki en büyük isyanlardan biri olan eyh Sait isyan, halkn dini duygularna yönelik sömürücü içerii olan ve Kürt kimlii ile ancak clz balar kurabilmi, zayf ideolojili bir isyand. Ceplerinde ngiliz Sterlini ile dolaan bir isyancnn, daha 2-3 yl önceki, ulusal kurtulu savanda, istilaclara kar savaan tarafta yer alan Kürt halkna, ne kadar inandrc gelebileceini, foyas meydana çkmadan ne kadar süre yaayabileceini herkes tahmin edebilir. ngilizler’in, mparatorluklarn büyük hedeflere götürecek maddi kaynaklar, hrszlk ve yama yoluyla 2. Elizabeth döneminde, spanyollar’dan elde ettiklerini belirtmitik. 19.yy’a gelindiinde ngiliz imparatorluu, dünyann neresinde yeralt cevheri ve enerji kayna varsa oraya göz diken , kanl bir imparatorluk durumuna gelmiti. Bunun doal sonucu, Osmanl mparatorluu onlarn av sahasna dönütü. Çok sistematik bir ekilde önce Araplar kkrttlar. Bu arada zaten evvelden beri Rusya’ya kar Osmanllar savunur görünselerde,bu iki devletin devaml kedi köpek kavgas içinde olmas siyasetini benimsemilerdi. Aristova’ya göre “19.yy’n sonlarndan itibaren, emperyalist devletler arasnda ,Kürdistan’a szmak,orada mutlak bir egemenlik kurmak ve saysz doal zenginlikleri, özellikle petrol yataklar yüzünden bu topraklar ve Basra körfezine inen önemli yollar ele geçirmek amacna yönelik sert bir savam sürmektedir”. Aristova’nn bu görüleri Sovyet Bilimler Akademisi Etnografya Enstitüsü yaynnda 1990 ylnda yaynland. Kaleme aln bundan, dolaysyla 1. ve 2.Körfez savalarndan çok daha eskidir.

Kürtler’in T.C snrlar içinde asl ciddi muhalefet faaliyeti, kuruluu aslnda 1972’ye uzanan ,ancak eyleme geçtiini 1978 ylnda açklayan Kürdistan çi Partisi (PKK) ile balar. PKK’nn çk ekli ve hedefleri Irak,ran ve Anadolu’daki bütün dier eski ve yeni Kürt hareketlerinden farkl bir dorultuda olmutur. Marksist yaps gerei, hedefleri arasnda, halk ezen burjuva ve komprador snf, batl “kapitalist-emperyalistlerin” kuklas hükümet ve devlet yetkilileri, kendi çkarlar ve zenginlikleri için halk ezip yönetimi elinde tutan “Kürt airet liderleri ve aalk düzeni” vard. Bu görüler PKK’nn kurulu manifestosunda da belirtilmekteydi.Zaten ilk faaliyetleri, devrimci hareketi dou ve g.dou Anadolu’ya yayma çalmalar eklinde olmutu.O ana kadar airetsel ayaklanmalara pek büyük taban destei vermeyen Anadolu Kürtleri arasnda, bu bak açsyla sempatizan toplamaya balad. Ksaca, bir toplum hareketi eklinde balatlan örgüt çalmalar, onlarca farkl airet ve deiik snf ve hatta etnik topluluklardan (hatta Türkler’den) sempatizan toplamay baard. Böyle bir hareketin Irak’ta ortaya çkmam olmas, batl ve sovyet antropologlarn gözlemleriyle paralel, Türkiye Kürtleri’nin, dier ortadou Kürtlerin’den modernleme açsndan farkllklarn ortaya koymaktadr.(her ne kadar K.D.P.’nin müslüman dünyasndaki ilk sosyal demokrat hareketlerden olduu söylensede sonuçta Barzani airetinin örgütlenmesi ve içindeki tüm yönetim kademelerinde Barzani ailesinin varolduu, bir geni aile partisi olma özellii, bu hareketide dierlerinden pekaz farkl bir konuma sokar).

T.Aristova,”Kürtlerin maddi Kültürü-Geleneksel Kültür Birlii sorunu” adl kitabnda,deiik ülkelerin topraklarnda yaamak durumunda olan Kürtlerin gerek dil ve gerekse tüm kültürel boyutlar dahil olmak üzere farkllklarnn bulunduunu belirtmektedir.Sovyet toplumbilimci K.Kurdoyev’se bu durumun normal olduunu,bir sorun olarak görülemeyeceini yazar.Gerçektende, SSCB’de Yuri Gagarin’le büyümü bir Kürt’le,örnein ran’da airet içinde büyümü bir Kürd’ün ayn kültürü yüzdeyüz paylamas beklenemez,ayn ekilde Türkiye’nin kentlerinde yaayan ve fastfood yiyen,tuttuu futbol takmnn Avrupa kupas maçlarna giden, o takmda futbol oynayabilme hakk olan bir Kürt’le, K.Irak kültüründeki bir Kürd’ün ayn olmas nasl mümkün olabilir? Türkiye’deki Türk’lerle,Türkmenistan ve Krgzistan yahut Çin’in batsndaki D.Türkistan eyaletindeki Türkler arasnda elbette farkllklar olacaktr .te farkl kültürlerin etkisinde kalarak sosyokültürel yapda meydana gelen deiim ve karma sürecine biz “acculturation” diyoruz.

1980-1988 ran-Irak sava ,1988 Halepçe katliam,1991 Körfez savandan sonra Saddam’n saldrsna urayan 100 binden fazla Kürt Türkiye’ye sndlar.Bunun üzerine B.M. Irak’n 36. paralelin kuzeyinde harekat yapmasn yasaklad.Türkiye’ye “Çekiç Güç” ad altnda bir kuvvet yerletirildi.Bu kuvvetin himayesi altnda K.Irak’ta Mesut Barzani ve Celal Talabani koalisyonunda özerk bir Kürdistan cumhuriyeti kuruldu.Ancak tam olarak tannan resmi bir devlet olmadklarndan ötürü Barzani ve Talabani’ye Türkiye Cumhuriyeti Diplomatik Pasaportu verildi.

Sonuçta Kürt tarihi, etnik kökeni ve kültürel yaay hakknda çok özet saylacak bilgiler vermeye çaltk.Önceki yazmdada belirttiim gibi, bir ulusun bütün tarihini incelemek 5-6 sayfaya sacak birey deildir.Bu nedenle çok özetleyerek geçmek durumunda kaldm yerler olmutur.Yazy noktalamadan önce bir Türk olarak önemli bir konuyu hatrlatmakta fayda görüyorum; Baz yazarlar, Kürt edebiyat konusundaki bilgisizliklerinden ötürü, Kürtleri “cahil”, kendi ulusal edebiyatndan yoksun ve dier halklara birey vermeyen bir millet olarak tanmlarlar. Bu inkarc yaklamlar sadece Kürt edebiyatnn yazl belgeleriyle deil, ünlü akademisyenler Marr,Gordlevski,Orbeli gibi dou biliminin önder isimleri tarafndanda çürütülmektedir. .A.Orbeli, ünlü “Mem u Zin” poeminin yaratcs, Kürt edebiyatnn klasii Ehmede Xani’yi (1650-1708), Firdevsi ve Rusteveli ile kyaslamaktadr. Bu gerçekleri göz önünde tutup,Kürt ulusunun yaad corafyaya baktmzda Kürt’lerin ezici çounlukta olduklar yerler de dahil olmak üzere büyük bir etnik çeitlilik içinde yaadklarn görürüz.Özellikle Anadolu’da bu durum, sosyallemeyi ve dier halklarla olan komuluk ilikilerinin kuvvetlenmesini salamtr.Unutulmamaldrki , nsan varolduu ilk günden itibaren dierleriyle beraber yaamaya balayan ve sürekli deien SOSYAL bir varlktr .

 
< nceki

Yorumlar
gerekten krt tarihini krtlerin gemiini yaaylarn renmek asndan ok gzel bir yaz emei geen herkesten allah raz olsun inallah bu yaz gnmzde yaanan olaylarn ve krtlere kar duyulan antipatiyi ortadan kaldrr bu yazda emei geen herkesten allah raz olsun selam dua ile....
Gnderen adnan on Perembe, 21 Haziran 2007 at 9:27


 1 
Sayfa 1 / 1 ( 1 yorum )

Bu makale iin yorum ekleyin: Krtler Rzgarn Savurduklar ! ...

sim (gerekli)

E-Posta (gerekli)
E-Posta adresiniz sitede grntlenmeyecektir
Web Siteniz

Yorum

Image
"Bir yandan batnn içi snf, öte yandan Asya ve Afrika'nn köleletirilmi halklar milletler aras sermayenin kendilerini ykmak ve efendilerine büyük çkarlar salamak için köle durumuna getirilmek istediini anlad ve sömürge politikasnn iledii suç Dünya içilerince kavrand gün burjuvazinin gücü sona erecektir."
22 Ekim 1922
Gazi Mustafa Kemal Atatürk 
 
Makaleler: 2757
Web Linkleri: 3
Ziyaretiler: 31368591
Syndicate
 
left
Top! Top!
right